|
Üyelik Derecesi:
|
Evt ardından kalanlar;
Osmanlı İmparatorluğu’nun yabancı devletlere, yabancı özel kişilere ve imparatorlukta bulunan yabancı banka ve bankerlere olan borçlarına verilen addır. Geniş anlamdaki bu dış borçların ilki 24 Ağustos 1854’te Kırım Savaşı’nın finansmanı için alındı. Abdülmecit zamanında, 5 milyon İngiliz liralık bir borç öngörüldüğü halde sadece 3 milyonluk borç alındı ve 300 bin Osmanlı lirası olan Mısır vergisi bu borca karşılık gösterildi. İngiliz ve Fransız mali kurumlarından alınan bu borç öngörülen vadesinde ödenemedi. Ertesi yıl, 1855’te bir borç anlaşması daha yapıldı. Bu borcun miktarı 5 milyon İngiliz lirasıydı. 1858’de yine 5 milyon İngiliz liralık ve çok elverişsiz şartlarla bir borçlanma girişimi daha oldu.
Diğer ülkelerden alınan bu borçların yanında, Osmanlı hükümeti yerli bankerlerden ve yabancı müteahhitlerden de kısa vadeli borçlar aldı. Bazen de bu kısa vadeli borçları konsolide (tahkim) etmek için uzun vadeli dış borçlanma yoluna gidildi.
4 Şubat 1863’te Osmanlı Bankası’nın kurulmasıyla devlete yeni borçlanma kaynakları sağlandı. Osmanlı Bankası’na devlet borçlarının idaresine yönelik görevler verildi ve bu sayede dış borçların yönetimi daha düzenli bir hal aldı.
1874 yılının sonuna gelindiğinde devlet borçları, borcun ana para ve faizinin ödenmesine imkan olmayan bir düzeye varmıştı. öyle ki, ana para bakiyesi 191 milyon ve faizi de 62 milyon olmak üzere dış borç yükü toplam 25 milyon İngiliz lirasını bulmuştu.
1875 yılında borç ödemeleri durduruldu ve moratoryum ilan edilerek, borçları daha uygun bir ödeme planına bağlama çalışmaları yapıldı.
20 Aralık 1881’de (28 Muharrem 1299) çıkarılan Muharrem Kararnamesi ile, Osmanlı devletinin borç yükü 253 milyon İngiliz lirasının % 42’sine indirildi ve Düyun-u Umumiye İdaresi kuruldu.
Muharrem Kararnamesi ’nin yayınlanmasının bir nedeni, Ekim 1875’ten sonra Osmanlı hükümetinin dış borç ödemelerini durdurması, yani moratoryum ilan etmesiydi. Diğer nedeni ise, Osmanlı hükümetinin, alacaklılarla 28 Kasım 1879’da, kendileri için daha uygun şartlarla ve borçlarını ödemeyi güvence altına alan bir plan üzerinde anlaşmasıydı. Osmanlı hükümeti, evvelce almış olduğu ve 9 milyon altın olan kısa vadeli borçları konsolide etti ve tütün, tuz, pul, alkollü içkiler, balık avı resimleri ve ipek vergisi (öşürü) gelirlerini bu borçlarına karşılık gösterdi. Bu vergi gelirlerini yönetme yetkisi Rüsum-u Sitte İdaresi ’ne verildi. Bu idarenin kurulması, yabancı alacaklılara, Osmanlı devletinin borçlarını ödemeye niyetli olduğunu göstermekteydi. Bu tutum yabancı alacaklıları müzakere anlayışına çekti, fakat aynı zamanda daha uygun şartlar sağlamak arzusu ile siyasal baskılar yapmalarına da yol açtı. Bunun sonucu olarak da, Eylül 1881’de borçların idaresiyle meşgul olmak üzere Osmanlı hükümetinin öngördüğü bir banka yerine, alacaklılar temsilcilerinden oluşan bir meclisin oluşturulması kabul edildi. Bu da Düyun-u Umumiye İdaresi’nin ortaya çıkmasına yol açtı. Osmanlı devletinin siyasal ve iktisadi bağımsızlığına ağır bir darbe vuran ve yabancı alacaklıların yetkililerinden oluşan bu idare, giderek Maliye Nezareti’nden daha güçlü bir konum kazandı.
Muharem Kararnamesi ’nden sonraki beş yıl içinde, uzun vadeli borçlanma yapılmadı, fakat Osmanlı Bankası’ndan avanslar alındı. 1886’da ise kısa vadeli borçları konsolide etmek için uzun vadeli bir borç alındı. Buna göre borcun yıllık ana para ve faizi, gümrük vergisi gelirinden karşılanacaktı.
20. yüzyılın başına kadar çeşitli borçlanmalarda Osmanlı Bankası önemli rol oynadı. Bu arada, İngiltere ve Fransa’nın yanı sıra Almanya da borç piyasasına katıldı ve alınan borçların şartları 1881 öncesine kıyasla daha elverişli hale geldi.
1903’te yapılan borçların değiştirilmesi (tahvil/konversiyon) işlemi, ödeme şartları açısından başarılı oldu.
1903’ten sonra borçlanma işlemi kesintisiz devam etti ve 1908’de Meşrutiyet’in ilanı borçlanma ilişkisinde bir değişiklik getirmedi. Dikkate çarpan özellikler; 1903’ den sonra, borçların bir kısmına bazı illerin aşar gelirlerinin karşılık gösterilmesi, Almanya’nın borç işlemlerinde nispi öneminin artması ve demiryolu ve altyapı hizmetlerinin borçlanma nedeni olmasıydı.
Birinci Dünya Savaşı’nda dış borçlar daha çok Almanya’dan sağlandı ve Düyun-u Umumiye faaliyetini sürdürdü. İstiklal Savaşı’nın başlaması ile bu idarenin Anadolu’dan gelir tahsil etmesi olanağı ortadan kalktı.
Daha sonra Anadolu Hükümeti ve Türkiye Cumhuriyeti, Osmanlı Devleti’nden kalan borçları tanıdı, fakat Düyun-u Umumiye’yi reddetti. Düyun-u Umumiye sadece Osmanlı Devleti’nden alacaklı olanları temsil eden bir kurum olarak kaldı, daha sonra Lozan Antlaşması ile bu idarenin bütün yetkileri kaldırıldı.
Lozan Antlaşması’nın Osmanlı borçları açısından önemi, bu borçların Osmanlı İmparatorluğu’ndan ayrılmış ülkeler arasında bölüştürülmesinin kabulü ve Türkiye’nin borçların sadece % 65’ini ödemekle yükümlü sayılmasıydı. Bu borçlar 1929’da ödenmeye başlandı, fakat Büyük Bunalım Türkiye’nin ödeme gücünü olumsuz yönde etkiledi ve Mart 1930’dan itibaren ödeme yapılamadı. 1933’te Paris’te Osmanlı borçlarının tasfiyesi konusunda anlaşma sağlandı. Bu yolla Türkiye, Osmanlı borçlarını 28 milyon indirerek 78 milyona düşürdü. Ayrıca ödeme şartlarında kolaylıklar ve erken ödeme hakkı elde etti.
Daha sonraki yıllarda borç ödemeleri düzenli şekilde sürdürüldü, ayrıca Fransız Frangı’ndaki devalüasyonların da ödemeye olumlu etkileri oldu. 1944’te alınan 10 yıllık erken ödeme kararının uzantısı olarak, 1944’te alınan 10 yıllık erken ödeme kararının uzantısı olarak, 1954’te Osmanlı borçlarının son taksiti de ödendi ve böylece tam yüz yıllık Osmanlı borçları dönemi kapandı.
|
