Mihemed Arif Cizrawi, Cizre doğumlu efsanevi Kürd dengbêj. asıl etkilendiği ses annesi adle hatundur. siyasal sebeplerden dolayı 4 yıl kadar (1925-1929) diyarbakir cezaevinde kalır ve çıktıktan sonra yoğun baskılara dayanamayaraktan bağdata sürgün eder. burada sanat çalışmalarını devam ettiren Cizrawi muziğinin meyveleri olan xifşê, siwaro, pismamo, ez xezalim, koçerê gibi parçalar ile bağdat radyosunda ses verir.

temburvan da bir dengbéjdir...

seid yusuf

onu da vanda tanıdığım dengbéjlerle tanıdım. elinde o enstruman (bısk) ile beni kendine hayran bırakıp ve yazdığı yorumladığı kürtçe "killam" şarkılarla beni kürt müziğine her gün daha çok yaklaştıran siyah saçlı kürt dengbej... ve hala hayatta...

mırdé kıné

kürt müzğinde bir efsanedir o diğer tüm efsaneler gibi.. onun oğlu ile konuşurken bunu daha çok farkettim... onun da elindeki çalgısı "rıbab" ... onu çalarken kendinden geçtiğini bana sesi ile ezgisi ile hissettiren dengbéj...

cıwan haco

o da bana göre bir denbéjdir... ama ilk kasetinden sonra o bir modern sanatçı oldu. ilk kaseti bir oda kaydı..kasetin hiç bir yerde kaydı falan yok. kasetin adı "eminna"... bu kasetinde bu gün sözüm ona modern olarak yorumladığı bir çok şarkı bu kasetten...bir yerden bulup dinlemenizi isterim...

MİRADE KİNE nin hayatı

Babam 1943 senesinde o zamanlar Batmana bağlı Gercüş ilçesinin Altınoluk yani Kürtçesi Geracehfer köyünde doğdu. 14 yaşlarına kadar köyde ailesiyle birlikte yaşadı. 2 kardeşi vardı. Halil ve Cemil. Ailesiyle birlikte o zaman kasaba şimdi ilçe olan Dargeçit’e geldiler. Babam aynı zamanda kendileri de rıbap çalan babası Ferhat ve amcası reşitten rıbap alanında çok şey öğrendi ve 20’li yaşlarda evlendi amcasının kızıyla. Amcası ve aynı zaman da kayın babası olan Yusuf’la birlikte 20li yaşlarda Suriye’ye oradaki akrabalarının yanına giderler tabi ziyaret olarak. Ve cemaat hazır haldeyken yanındaki gencin kim olduğunu sorarlar. O yeğenimdir der. rıbab alanındaki durumunu sorarlar. Amcası kendisinin çalmaya utandığını söyler cemaate. Çok ısrar ederler. Ve amcası rıbabı onun eline verir... MİRADE KİNE’nin ve orda “seyreyi” söyler. Bütün cemaatin ağzı tabir yerindeyse açık kalır. Amcası bile hayret kalır... Ve babamın kendi evinde gizli gizli rıbab ta kendini çok geliştirdiğini öğrenir. Dönerler Dargeçit’e ve çok kısa bir zaman içerisinde... Bizim şu zamana ulaşacak şimdiki kasetler doldurulur. Namı kısa bir zaman içerisinde Dargeçit Mardin Nusaybin batmana falan yayılır ve babam düğünlerde aranan 1 numaralı isim haline gelir. O zamanlar elektrik ve teknolojinin olmadığı o zamanda insanlar gelir ve ricalarla pille çalışan teyiplerini getirerek babamın sesini kaydederlerdi... Ve babam 25li yaşlarda batmana gider ve orda yerleşir. Onun batmana gidişiyle birlikte... Tam anlamında sesi Erivan radyosuna ve tüm Kürdistan’a yayılır. O zamanlardaki m.arif cizrawi gibi ozanlarla tanışır ve namı bölgeyi dahi aşar. İstanbullara falan gider. Bir gün o zamanlarda bayındırlık bakanı olan Şerafettin elçi onu Ankara’ya evine misafir eder ve ona bir hediye vermek ister... Bakanın da tavsiyesiyle bayındırlık memurluğu verilir ve babam Midyat ta göreve başlar 2 sene sonra da Siirt’e. hem memurluk hem de müziğini bir arada götürmeyi başarır. 1984te babam annemlere rahatsız olduğunu söyler.ve doktora gider.doktor ona kalbinde problem olduğunu söyler...ve sigarayı mutlaka bırakmasını söyler sigarayı bırakır ve 1 ay sonra sabah işe gider...ama erken döner ve göğsünün sancı yaptığını söyler..annemden su ister... 1 bardak içer... Bir bardak daha ister ve yaşamın en değerli ve lezzetli varlığıdır der su ve içer. Biraz sonra feryatla göğsüm der... Annem de göğsüne masaj yapar. Bir nefes. İkinci nefes. Ve üçüncü nefesini verir ama dördüncüsünü almaz. Hepimiz de ordaymışız ama hatırlamıyorum. Ben 5 yaşındaydım ve 17.12.1984te vefat eder. Babamın mezarı da Siirt’te —Babam iki evli. Birinci annemden 4 erkek 4 kız. İkinci yani benim öz annemden sadece erkek olarak ben ve bir kız kardeşim. Benden büyük 2 erkek abim var. Babamın ilk çocuğu olan abim faysal 35 yaşlarında —çok mükemmel bir Kürt edebiyatı var onda. -babam müzik yapan aynı zamanda tarihi beraberlerinde getiren bir ailenin oğlu. Ve çocuk yaşta da o başladı. —bu arada babamın söylemiş olduğu parçaların hemen hemen hepsi kendisine aitti Bazıları hariç 3 ay önce ist. taksimde hozan Brader’i gördüm ve onunla ayaküstü biraz konuştuk Babanın dedi bütün kasetlerini dinledim. Dedi ve o hangi tarzda okusun detone olduğunu görmedim ve o hepimize bedel dedi... ciwan haco da 2 parçasını okudu “ax zırave” ve çave “te xumaline” rıbab çalan insanlarla konuşuyorum da hepsi onu örnek aldıklarını söylüyorlar rıbab dalında şu anda iyi olan insanlarla bir ara oturuyorduk ve onların bir cümleleri dikkatimi çekti Hadi bakır.Ekremo..Nusaybin den bir kaç rıbab çalan kişi... O dediler o rıbabı o parmakları o yayı ve sesi hafızasıyla bu dünyaya ait değil dediler..bütün parçaları biz de çalabiliyordu ama aynı parçayı ondan dinlediğimizde aramızdaki uçurumun farkına varıyoruz...ve bizce dediler o yay ve çalmanın eşliğinde sanki ona başka bir güçlerden de katkı var dediler.... Nedense zaten benim hayatımın en önemli basamaklarında babam vardır. 60 lık ve hepsi baştan sona aynı efsane. Ve seyre gibi bir sürü kaset

(mıradé kıné nin oğlu ile yaptığım sohpetten edindiğim bilgilerdir)

Ez Din u Har Bume… Farıs Bavé firas


Ez din u har bume, lı ser te şériné
(ben senin üzerine deli divane olmuşum şirin kız)
Rob ro xwe dışkinım, ma tı mın nabiné
(her gün kendimi parçalıyorum sen beni görmüyor musun)
Pırs bıke lı halé mın, rohniya çahvé mım
(sor artık bu halime ey gözümün nuru)
Ez hatım ber merıné, tu naki yeqiné
(ölüm döşeğindeyim ama sen bana inanmıyorsun)

Geh jı mın dur dıkevi u geh tım lı ba mıne.
(kimi zaman bana uzak düşüyorsun kimi zaman hep yanımdasın)
Carna mınre dıkeni u carna wek dıjmıne
(bazen benimle gülerken bazen de bana düşmansın)
Sozé jı dıl bıde u desté xwe bı yé mıde.
(yürekten söz ver ve elini elime ver)
Béje “ez yateme ya tali kuştıne”
(söyle ki ben seninim ki bunun sonu ölümdür)


Yaré ev çı demme ez u te ketıné
(yarim bu ne hal ben ile sen  içine girmişiz)
Hero lı ba teme u tu rasti mın rudıné.
(her gün yanındayım ve sen karşımda oturmuşsun)
Besse em westiyan dıl u hınaw heliyan.
(yeter artık biz yorulduk ve yüreğimiz ve duygularımız soldu)
Bı revandıné tı nayé, te nadın bı xestıné
(hem seni bana vermiyorlar ve hem sen benle kaçmıyorsun)

Ez din u har bume, lı ser te şériné
(ben senin üzerine deli divane olmuşum şirin kız)
Rob ro xwe dışkinım, ma tı mın nabiné
(her gün kendimi parçalıyorum sen beni görmüyor musun)
Pırs bıke lı halé mın, rohniya çahvé mım
(sor artık bu halime ey gözümün nuru)
Ez hatım ber merıné, tu naki yeqiné
(ölüm döşeğindeyim ama sen bana inanmıyorsun)

kürt dengbéjler
kimden başlayacağımı bilmiyorum...

mıhemed şéxo

ay lé gulé şarkısı ile tanıdığım ve daha sonra vanda üniversite yıllarında tüm albümlerine ulaştığım ve  yazdığı ve yorumladığı diğer tüm şarkılarında sazımla kendisine kapıldım büyük dengbéj... elinde bısk ile çaldığı tüm şarkılarına hayranım...çal deseler şimdi elime sazı alır tüm şarkılarını ezbere çalarım...o kadar onu çalıyordum ki artık onunla özdeşleştirilmiştim...posterini bir kasetçide bulup yıllarca duvara astığım kürt dengbéj...

dengbej Farıs (farıs bavé firaz)

yıllarca önce bir tv kanalında bir bayandan dinlemiştim onu. "ez dün u har bume" şarkısını okumuştu jiyan adında o bayan. ve dinlediğim  bu şarkı ile o ezgilerin peşine takıldım. yine vanda nusaybinli bir arkadaşın evinde takibe başladık ve nusaybinden taa vana dengbej Farısın tüm albümleri gönderildi... daha sonra hayatını da öğrendim ki hala sağ...kürtçe kelimeleri yan yana düzip duygularını muhteşem bir şekilde dile getiren kürt dengbéj...

tahsin taha

kendisini ilk tanıdığım dengbéjler sayesinde tanımıştım. berivané şarkısını binlerce kez çalmışım.... çok sevdiğim bir dostumla emman emman şarkısında kendimizden geçmişiz... çünkü kürt dilini yüreklerinde harmanlayıp en ustaca biçimde bize sunudular hep..ince bıyıklı usta kürt degbéj...


meyrem xan

dengbéj kürt müziğinin incisi... kürt müziğinde kürt bayanların her zaman yanık sesli olduğunun ilk sesi..le le weso şarkısını neşe ile çalıp onu andığımız mutlu anlar...onun gibilerini var olması bugün anadilini çocuklarıyla doya doya paylaşacak kürt annelerin elindedir...siyah gözlü siyah saçlı kürt dengbéj....

karapeté xaco

yolda ve kulağımdaki şarkının ona ait "genç xelil" şarkısının olduğunu hayal ederek beyaz saçlı ve dinç kürt dengbéjini düşünüyorum... o bir efsane...kürt müziğinde bir ilk ve bir son... okuduğu şarkıların ona ait olduğunu hemen hissedecek kadar kendine özgü bir sesi var... ve kürtçeyi hiç kimse bu sesle dile getirememiştir...Müthiş bir bellek, binden fazla kılama hükmetmiş bir Kürdistanlı dengbêj xarapetê xaço...

ayşe şan

onu da ilk olarak tv de dinlemiştim ve o sıralar yavaş yavaş sazımda onu türkülerini çalmaya başladım...sürgünlerde kürt müziğini bizlere kadar ulaştıran kürt dengbéj...cizravi ile sesini beraber dinlediğimiz kasetleri hala bende...her kürt bayanın kendisini dinlemesini umduğum bir kürt dengbéj...

....

Dengbej

Kürtçe’de ’Sese hayat veren’ anlamına gelen ’Dengbêj’, Kürt kültürüne ait destanları, aşk hikayelerini, isyanları, tarihi olayları herhangi bir enstrüman kullanmadan, sesleri ile canlandıran Kürt ozanlarına verilen isimdir. Denbêjlerin seslerini kullanarak yarattıkları yapıtlara "kilam" denir. Dengbêjler, yüzyıllar boyunca köy köy, şehir şehir gezerek anlattıkları hikayelerle, sözlü Kürt Edebiyatının yaşamasına aracılık etti.

Dengbêj dediğin geceler boyu durmadan dinlenmeden söylediği halde hâlâ  söyleyeceği sözü olandır